Web Programlama

Çoğumuz herhangibir tarayıcı penceresinden bir AspNet sayfasını çağırdığımızda resmin hep ön yüzünden bakarız. Oysaki resmin arka yüzünde dikkate değer bir mimari bulunmaktadır. Bu mimari içerisinde yer alan önemli yapılardan ikisi, Http Pipeline’ın bir parçası olan Http Handler ve Http Module kavramlarıdır. Bu makalemizde Http Handler ve Http Module kavramlarını kısaca incelemeye ve tanımaya çalışacağız. HttpHandler ve HttpModule kavramlarını derinlemesine incelemeden önce işe, bir web sayfasını talep ettiğimizde web sunucusunun bu talebi nasıl değerlendirdiğini ele almaya çalışarak başlayalım. Çalışma modelindeki başrol oyuncularımız ISS (Microsoft Internet Information Services), ASPNETISAPI, Asp.Net Work Processor ve HTTPPipeLine dır.

Bu makalemizde, bir web sayfasının (.aspx uzantılı dosyalar) anatomosini incelemeye çalışacak, kaynak koddaki özel noktaları, in-line coding, code-behind modelini, yaşam döngüsünü ve çalışma zamanında olay bağlanması gibi temel kavramlara değineceğiz. Böylece basit olarak bir web sayfasının anatomisini öğrenmek için gerekli ip uçlarını değerlendirme fırsatını bulmuş olacağız. İlk olarak basit bir web sayfasını göz önüne alarak başlayalım.

Xml içeriğini kullandığımız pek çok platformda, verinin belirli kurallara göre yazılmış olmasını istediğimiz durumlar söz konusu olabilir. Bu durum özellikle, farklı platformlar arasında taşınacak Xml tabanlı verilerin aynı kurallar dizisine uygun olacak şekilde kullanılması istendiği durumlarda karşımıza çıkmaktadır. Xml verilerinin belirli kurallara göre doğruluğunun tespitinde şu anda DTD (Document Type Definitions), XDR (Xml Data Reduced) ve XSD (Xml Schema Definitions) gibi teknolojilerden yararlanılmaktadır.

Asp.Net 2.0 ile gelen en önemli yeniliklerden biriside Cross-Page Postback mimarisidir. Cross-Page Postback, bir sayfanın tüm içeriği ile başka bir sayfaya doğru gönderilebilmesini sağlar. Bunu bir asp.net sayfasının kendi üzerine değilde, hedef gösterilen bir sayfaya doğru gönderilmesi olarakta düşünebiliriz. Böylece hedef sayfa içerisinden, kaynak sayfadaki (yada kaynak sayfalardaki) verilere erişebilme imkanı sağlanmış olunur.

Xml (eXtensible Markup Language - genişletilebilir işaretleme dili), farklı platformlar arasında kolayca bilgi taşınmasına izin veren, veri kümelerini kendi kurallarımızla oluşturmamızı sağlayan önemli standartlardan birisidir. Lakin zaman zaman Xml dökümanlarını okumak çok kolay olmamaktadır. En azından oluşturulan Xml dökümanlarında tutulan içeriği, son kullanıcıya farklı şekillerde göstermek ihtiyacını duyabiliriz. İşte bu noktada, var olan Xml verisinin farklı bir formata dönüştürülebiliyor olması gerekmektedir. XSLT (eXtensible Stylesheet Language Transformation) standardı tam bu noktada devreye girmektedir. Xslt herhangibir Xml içeriğini farklı bir Xml, Html, Csv (Comma Seperated Values) veya Text formatına dönüştürme işlemi ile ilgili materyalleri sağlayan bir işaretleme dilidir.

Asp.Net 2.0 özellikle Web.config dosyasını daha kolay yönetebilmek amacıyla beraberinde bir yönetim API’si ile birlikte gelmektedir. Configuration Management API olarak adlandırabileceğimiz bu yapı sayesinde, web.config gibi konfigurasyon dosyalarını ve içeriğini programatik olarak daha etkin bir şekilde yönetebiliriz. Bildiğiniz gibi web.config dosyası xml tabanlı bir içerik sunmakla birlikte entegre edildiği web uygulaması için gerekli temel bir takım ayaları içerir. (Elbette bir web uyguması içerisinde yer alan alt klasörler içinde ayrı web.config dosyalarının ele alınabileceğini hatırlatmakta fayda var.)

Günümüz web uygulamalarında, kullanıcı bazlı kişiselleştirme (personalization) oldukça önemli ve popüler bir konudur. Örneğin, bir elektronik ticaret sitesini ziyaret ettiğimizi düşünelim. Bu site bir sonraki ziyaretimizde, daha önceden bakmış olduğumuz ürünler ile ilişkili yeni önerilerde bulunabilir. Böylece siteye giren kullanıcıları başka ürünlere yönlendirebilir. Yeni önerilerin sunulabilmesi, sitenin bizim alışkanlıkarımızı takip etmesi ve kendisini buna göre değiştirmesi anlamına gelmektedir.

XPath, XML dökümanları üzerinde basit tipte sorgulamalar yapmamıza izin veren bir dildir. Yapısı gereği kullanıldığı pek çok alan vardır. Örneğin XQuery içinde yada bir XSLT dökümanında bu dilin izlerine rahatlıkla rastlayabilirsiniz. Tam olarak yaptığı işin, XML dökümanı içerisinde lokasyon aramak ve bulmak olduğunu söyleyebiliriz. XPath, herhangibir Xml verisi üzerinde arama ve konumlandırma işlemini gerçekleştirmek için Document Object Model’i kullanılır. Yani, xml verisinin bellekteki hiyerarşik ağaç yapısını ele alır. Bunun içinde Xml verisinin yapısal (structural) metadata bilgisine bakar. XPath başlı başına bir dildir ve bu konu ile ilgili yazılmış kitaplar vardır. (Size eski olmasına rağmen Sams’ın XPath Kick Start: Navigating XML with XPath 1.0 and 2.0 kitabını tavsiye edebilirim.)

Web uygulamalarında, kullanıcıların girmiş olduğu verilerin istenen şartlara göre doğruluklarının kontrol edilmesi son derece önemlidir. Asp.Net ile geliştirilen web uygulamalarında, kullanıcı girişlerinin kontrolü için çoğunlukla validation kontrolleri kullanılır. Validation bileşenleri hem istemci tarafında hemde sunucu tarafından veri kontrol işlemlerini gerçekleştirebilir. (Bu makaleyi daha kolay takip edebilmeniz açısından var olan Validator kontrollerinin kullanımını bildiğiniz varsayılmaktadır.)

Geliştirdiğimiz web uygulamalarında özellikle DataGrid kontrollerini kullandığımızda sayfalama işlemini sıkça kullanırız. Genellikle sayfalama işlemlerini varsayılan hali ile kullanırız. Bu modele göre grid üzerinde sayfalama yapabilmek için PageIndexChanged olayını ele almamız gerekir. Burada grid kontrolüne yeni sayfa numarasını DataGridPageChangedEventArgs parametresinin NewPageIndex değeri ile verir ve bilgilerin tekrardan yüklenmesini sağlayacak uygulama kodlarımızı yürütürüz. Tipik olarak bu tarz bir kullanım aşağıdaki kod parçasında olduğu gibi yapılmaktadır.

Hatırlayacağınız gibi bir önceki makalemizde, web uygulamalarında caching mekanizmasını incelemeye başlamış ve ara belleğe alma tekniklerinden Output Cache yapısını incelemiştik. Output Cache tekniğinde bir sayfanın tamamının HTML içeriği ara belleğe alınmaktaydı. Oysa çoğu zaman sayfamızda yer alan belirli veri kümelerinin ara bellekte tutulmasını isteyebiliriz. Örneğin, bir alışveriş sitesinin pek çok kısmı dinamik olarak değişebilirken satışı yapılan ürünlerin yer aldığı kategori listeleri çok sık değişmez. Hatta uzun süreler boyunca aynı kalabilirler. İşte böyle bir durumda sayfanın tamamını ara belleğe almak yerine sadece kategori listesini sunan veri kümesini ara belleğe almak daha mantıklıdır. Data Caching olarak adlandırılan bu teknikte çoğunlukla veri kümeleri ara belleğe alınır. Data Caching tekniğinde verileri ara belleğe almak için System.Web.Caching isim alanında yer alan Cache sınıfı ve üyeleri kullanılmaktadır.

Bu makalemiz ile birlikte, web sayfalarının istemcilere daha hızlı bir şekilde ulaştırılmasında kullanılan tekniklerden birisi olan Caching (Ara Belleğe Alma) mekanizmasını incelemeye başlayacağız. Akıllıca kullanıldığı takdirde web uygulamalarında istemcilere nazaran göreceli olarak performans artışına neden olan Caching (Ara Belleğe Alma) mekanizması, teorik olarak bir web sayfasının tamamının ya da bir parçasının ara belleğe alınarak belli bir süre boyunca burada tutulması prensibini temel alarak çalışır. ASP.NET uygulamaları söz konusu olduğunda bir sayfanın tamamını, belli bir veri kümesini veya sayfa üzerindeki herhangi bir kontrolü ara belleğe alabiliriz. Buna göre ASP.NET uygulamalarındaki Caching (Ara Belleğe Alma) mekanizması aşağıdaki üç farklı tekniği destekler.

Bir önceki makalemizde hatırlayacağınız gibi, Session nesnelerinin kullanımını incelemeye başlamıştık. Bu makalemizde ise, Session nesnelerinin nerelerde saklanabildiğine değinmeye çalışacağız. Varsayılan olarak Session nesneleri In-Proc (işlem içi) modunda saklanırlar. Yani web sayfasının çalıştığı ASP.NET work process’in içinde, dolayısıyla bu işlerin çalıştığı web sunucularındaki bellek alanlarında tutulurlar. Bu özellikle Session nesnelerine bilgi yazma ve okumada önemli bir avantajdır.

Bu makalemizde, ASP.NET sunucularında durum yönetimi (state management) amacıyla kullanılan Session nesnesini detaylı bir şekilde incelemeye başlayacağız. Bildiğiniz gibi, web anatomisinde durum yönetimi başlı başına bir terminolojidir. Web sitelerinin yer aldığı web sunucularının istemci makinelerde durum yönetme yeteneğine sahip olamamaları sonucu, belli bir kullanıcıya ait bilgilerin sayfalar arasında korunması veya taşınabilmesi için değişik teknikler geliştirilmiştir. Session kullanımı bu tekniklerden birisidir. Öncelikle Session kavramının ne olduğunu ve ne için kullanıldığını kavramaya çalışalım.

Bu makalemizde ObjectDataSource bileşenini incelemeye çalışacağız. ObjectDataSource bileşeni ASP.NET 2.0 ile gelen yeni bileşenlerden birisidir. Görevi, 3 katlı mimarinin uygulanması hâlinde, veri kaynağı ile sunum katmanında yer alan veri bağlı kontroller arasındaki veri alışverişinin, iş katmanı üzerindeki herhangi bir nesne yardımıyla gerçekleştirilebilmesini sağlamaktır. Başka bir deyişle, veri bağlı kontroller ile iş katmanında yer alan iş nesnesi arasındaki iletişimi sağlamaktadır.

Bu makalemizde, Master Pages kavramına giriş yapacak ve web uygulamalarının geliştirilmesinde yaşamımıza getirdiği kolaylıkları incelemeye çalışacağız. İnternet sitelerini göz önüne aldığımızda, siteye ait sayfaların sıklıkla aynı şablonları kullandığını görürüz. Özellikle, header, footer, navigasyon ve advertisement alanları, çoğunlukla siteye ait tüm sayfalarda aynı yerlerde kullanılır. Bu, siteye ait sayfaların standart olarak aynı görünümde olmasını sağlamakla kalmaz, değişen içeriğin de ortak bir şablon üzerinde durmasına imkân tanır. Peki ASP.NET 2.0’ın bu kullanım için getirdiği yaklaşıma gelene kadar, sayfalarda ortak olarak kullanılan ve tasarımsal olarak sayfa koordinatlarında aynı yerlerde bulunan bu unsurlar hangi teknikler ile oluşturulmuştur?

Bu makalemizde, Whidbey ile gelen yeni kontrollerden birisi olan DetailsView bileşeni ile, satır ekleme, silme ve güncelleme gibi işlemlerin nasıl yapıldığını incelemeye çalışacağız. Bununla birlikte öncesinde, DetailsView kontrolünü genel hatları ile kısaca araştıracağız. DetailsView kontrolü, ASP.NET 2.0’a eklenen yeni data-bound kontrollerinden birisidir. Bu kontrolün en büyük özelliği, çalışma zamanında sadece bir satır verinin gösterilmesini sağlamasıdır. Bu noktada GridView kontrolünden ayrılmasına rağmen, bir veri kümesi üzerinde navigasyon linkleri yardımıyla hareket edilmesine de izin verir. Konuyu daha iyi anlayabilmek için, bir önceki makalemizde yer alan Access veritabanımızı kullanacağımız bir örnek geliştireceğiz. Bu örneğimizde de, Access veri kaynağımıza bağlanmak ve Select, Insert, Update, Delete işlemlerini gerçekleştirebilmek amacıyla bir AccessDataSource bileşeni kullanacağız. Bu bileşenimizi aşağıdaki aspx kodları ile oluşturalım.

Bu makalemizde, ASP.NET 2.0 ile gelen yeni kontrollerden birisi olan GridView kontrolü üzerinde, veri güncelleme ve veri silme gibi işlemlerin nasıl yapılacağını incelemeye çalışacağız. ASP.NET 2.0 ve dolayısıyla Framework 2.0, özellikle veri bağlı kontrollerde, yazılım geliştiricilerin sıklıkla yaptıkları rutin işlemlerin daha da kolaylaştırılmasına izin veren mimari yaklaşımları benimsemektedir.

Bu makalemizde, ASP.NET 2.0 ile birlikte gelen yeni kontrollerden birisi olan TreeView kontrolü ile, özellikle XML tabanlı veri kaynaklarına ait bilgilerin internet ortamında hiyerarşik bir yapıda nasıl gösterilebileceğini incelemeye çalışacağız. Bir önceki makalemizden hatırlayacağınız gibi, site içinde son kullanıcıya akıllı navigasyon hizmeti sunabilmek için sitemap dosyalarından faydalanabileceğimizi ve bu dosyalara ait XML içeriğinin SiteMapPath kontrolü ile sayfalarımızda gösterilebileceğinden bahsetmiş ve basit bir örnek geliştirmiştik. Benzer işlevselliğe TreeView kontrolü yardımıyla daha kuvvetli bir biçimde sahip olabiliriz.

Bir internet sitesini önemli kılan özellikler, sayfalarının font, renk, nesne yerleşimleri ile kontrollere ait görsel özellikleri açısından birbirleriyle olan uyumluluklarıdır. Bu anlamda, çoğu zaman sayfalara CSS stilleri uygulanır ve web uygulamasındaki tüm görsel öğelerin aynı font, renk vb. özelliklere sahip olması sağlanır. ASP.NET 2.0, bu tarz stillerin çeşitli seviyelerde uygulanmasını sağlayacak yeni bir özellik sunmaktadır: Themes (Temalar). İşte bu makalemizde, ASP.NET 2.0’da yer alan temaların hangi seviyelere, nasıl ve ne şekilde uygulanabileceğini incelemeye çalışacağız.